Tarihi Önemi
Galata Kulesi ile Kuledibi’ni Şişhane Meydanı’na bağlayan Büyük Hendek Caddesi, Galata’nın savunma geçmişinden doğan ve zamanla kentin günlük yaşamına karışan ana akslardan biridir. Adını, Galata surlarının dibinde yer alan ve kenti korumak amacıyla açılmış hendeklerden alır. Orta Çağ boyunca kuleyi ve çevresini çevreleyen bu hendekler, Galata’nın güvenlik hattını oluştururken aynı zamanda bölgenin mekânsal sınırlarını da belirlemiştir.
19. yüzyıl ortalarında surların işlevini yitirmesiyle birlikte hendekler doldurulmuş, bugünkü cadde yavaş yavaş şekillenmiştir. Eski gravürler, fotoğraflar ve belgeler, hendeklerin yaklaşık 1860’lı yıllarda ortadan kalktığını ve Büyük Hendek Caddesi’nin en az 150 yıllık bir geçmişe sahip olduğunu gösterir. Bugün hâlâ kullanılan Büyük Hendek, hemen paralelindeki Küçük Hendek ve Lüleci Hendek Caddeleri, Galata surlarından geriye kalan en somut izlerdir. Özellikle Lüleci Hendek, 1600’lü yıllardan itibaren lülecilik yapan atölyeleriyle zanaat tarihine de işaret eder.
Büyük Hendek Caddesi yalnızca bir ulaşım hattı değil, aynı zamanda Galata’nın çok katmanlı kültürel yapısının bir yansımasıdır. Cadde üzerinde yer alan Neve Şalom Sinagogu ve 500. Yıl Vakfı Türk Museviler Müzesi, bu hafızanın en güçlü duraklarıdır. 1930’lu yıllarda 1. Karma İlkokulu’nun ibadethane olarak kullanılmasıyla başlayan süreç, 1948’de aynı yerde bir sinagog inşa edilmesi kararıyla devam etmiş; İTÜ’den yeni mezun Elyo Ventura ve Bernar Motola’nın projelendirdiği Neve Şalom Sinagogu 1951’de açılmıştır. 1986 ve 2003 yıllarında yaşanan saldırılara rağmen, sinagog ve hemen yakınındaki müze, Türk Yahudi toplumunun belleğini ve kültürel mirasını Galata’nın kalbinde yaşatmayı sürdürmektedir.
1961 tarihli bir kartpostal metni, Büyük Hendek Caddesi’nin sosyal dokusunu çarpıcı biçimde gözler önüne serer. Beyoğlu’nun Şahkulu Mahallesi ile Galata’nın Bereketzâde Mahallesi arasında sınır oluşturan cadde; Şişhane Meydanı’ndan Galata Kulesi’ne doğru uzanırken, iki araba geçebilecek genişlikte, iki yanında 4–6 katlı apartmanların sıralandığı, altları dükkân olan canlı bir çarşı hattı olarak tanımlanır. Kahvehanelerden berberlere, manavlardan terzilere, balıkçıdan fotoğrafhaneye kadar uzanan bu çeşitlilik, Büyük Hendek’in yalnızca bir geçiş yolu değil, mahallenin gündelik hayatının merkezi olduğunu gösterir. Kartpostalda Galata Kulesi’nin “heybetiyle gözü çeken ilk bina” olarak betimlenmesi ise caddenin mekânsal algısında kulenin belirleyici rolünü vurgular.
Bugün
Büyük Hendek Caddesi’nde yürürken, geçmişin savunma hattı ile bugünün kentsel akışı iç içe geçer. Galata Kulesi’ne yaklaşan kalabalık, sinagogun sessiz avlusu, müzenin belleğe açılan kapısı ve apartman altlarındaki dükkânlar aynı cadde üzerinde yan yana durur. Bir zamanlar hendeklerle ayrılan alan, artık Galata’nın farklı kimliklerini birbirine bağlayan bir hat hâline gelmiştir.
Büyük Hendek Caddesi, Galata’nın askeri geçmişinden kozmopolit yaşamına uzanan dönüşümün somut bir izidir. Adında saklı olan tarih, bugün hâlâ adımların altında hissedilir. Bu cadde, Galata’nın hem korunan hem de dönüşen yüzünü anlamak için en güçlü duraklardan biri olmaya devam eder.
Bir Kartpostal: BÜYÜK HENDEK CADDESİ
(Mart 1961)
”Beyoğlunun Şahkulu Mahallesi ile Galata’nın Bereketzâde mahallesi arasında sınır, Şişhâne Meydanı ile Galata Kulesi, Kuledibi Meydanı arasında uzanır. Şişhâne Meydanı tarafından gelindiğine göre sağ kolda Şişhâne Sokağı, Lâkerdacı Sokağı, Şâir Ziya Paşa Caddesi, Portakal Sokağı, sol kolda da ilk Belediye Sokağı ile kavuşakları vardır; iki araba geçebilecek genişlikde asfalt bir yoldur; tam karşıda meşhur Galata Kulesi, heybeti ile gözü çeken ilk binâdır (B: Galata Kulesi); iki kenarı boyunca 4 – 6 katlı apartımanlar sıralanmışdır; bu binâların altı dükkân, semtin yegâne çarşı boyudur: 2 kahvehâne, 4 berber, 1 kadın berberi, 4 bakkal, 4 kasab, 5 manav, 2 helvacı, 4 tuhafiyeci, 3 elektrikci, 2 mezeci, 2 kolacı, 2 kundura tamircisi, 3 tenekeci, 1 kontraplâkcı, 1 matbaa, 1 mermerci, 1 marka – rozet atölyesi, 1 kebabcı, 1 eczâhâne, 1 balıkcı, 2 terzi, 2 nalbur, 1 tekel bâyii, 1 hurdacı, 1 fotoğrâfhane; mesken ve dükkân kapu numaraları 1 – 35 ve 2 – 66 dır. Kenaset ve Neva Salom Senagogları, Galata Mûsevî Cemaatı, Halk Dispanseri, Polis Emeklileri Cemiyeti, Galata Genclik Kulübü, ve İş Bankası ile Yapı ve Kredi Bankasının Kuledibi şûbeleri bu cadde üzerindedir.”
Hakkı GÖKTÜRK
Kaynakça (Kartpostal ve Tarihsel Kayıtlar)
- Göktürk, Hakkı. Büyük Hendek Caddesi. Ansiklopedi Sayfası, Cilt 6, s. 3286.
Kod: IAM060481.
Kadir Has Üniversitesi, Açık Erişim Arşivi. - Göktürk, Hakkı. Büyük Hendek Caddesi (1908’den evvelki kartpostallarından), B. Cantok koleksiyonu.
Tür: Kartpostal / Ansiklopedi Kaydı.
Dil: Türkçe.- Yıl Vakfı Türk Musevileri Müzesi Arşivi.
- Neve Şalom Sinagogu tarihçesi ve mimari kayıtları.
